ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΑΙ ΕΥΘΥΝΗ

Home/Άρθρα/ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΑΙ ΕΥΘΥΝΗ

 

ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΑΙ ΕΥΘΥΝΗ

Lucian Freud – Landscape with birds

Κατά τον Skinner, η επιστήμη, και κατ’ επέκταση, η ανθρωπότητα δεν θα μπορέσει ποτέ να προοδεύσει αν δεν απαρνηθεί τις ψευδαισθήσεις της ανθρώπινης ελευθερίας και αξιοπρέπειας. Διατείνεται ότι ενέργειες που μοιάζουν να έχουν επιλεγεί ελεύθερα και συνειδητά δεν είναι, στην πραγματικότητα, παρά τα αποτελέσματα προηγούμενης μάθησης και ενίσχυσης (reinforcement). ‘Αρα, εφόσον δεν είναι ελεύθεροι, οι άνθρωποι δεν είναι ούτε αξιέπαινοι, αλλά ούτε αξιόποινοι, για τις εκάστοτε συμπεριφορές τους.

 

  • ΥΠΑΡΞΙΑΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ

Ο Nietzsche (1878, Human, All Too Human) έβλεπε μία έλλειψη «ελευθέρων πνευμάτων», δηλαδή ατόμων με οξεία νόηση και δίψα για την αλήθεια, και μία υπερπληθώρα «δεσμευμένων πνευμάτων», ανθρώπους που έμεναν πεισματικά τυφλοί στην πολυπλοκότητα και παραδοξότητα της ύπαρξης, προτιμώντας να επαναπαύονται στις ασφαλείς ρουτίνες της καθημερινότητας και στο κυνήγι των εύκολων υλικών και συναισθηματικών ικανοποιήσεων.

Ο Kierkegaard επίσης μίλησε για την έλλειψη «πνευματικότητας» και την άρνηση των ανθρώπων να αξιολογούν τον εαυτό τους με διαφάνεια και ειλικρίνεια. Προσπαθώντας να αποδράσουν από την ελευθερία, φυλακίζουν τους εαυτούς τους πίσω από ασφυκτικές και στείρες άμυνες, προκειμένου να νοιώθουν ασφαλείς γλιτώνοντας από το άγχος που αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της προσπάθειας να ζήσουν μία ελεύθερη και δημιουργική ζωή.

Κατά τον Jaspers η ελευθερία του ατόμου είναι η ύπαρξη του, γιατί μόνον όταν ο άνθρωπος συνειδητοποιήσει πλήρως την ελευθερία του, γίνεται αυθεντικά ο εαυτός του, βιώνοντας το «θαύμα του εαυτού του» (“the miracle of selfhood”, The Way to Wisdom, 1951)

Για τον Sartre, ο άνθρωπος συναντά τον εαυτό του στην ελευθερία. Η ελευθερία δεν είναι μία επιπρόσθετη αρετή ή μία ιδιότητα της φύσης του ατόμου. Είναι ακριβώς η ουσία της ύπαρξής του. Η ελευθερία και η συνειδητότητα είναι ένα και το αυτό.

(Being and Nothingness, 1943)

Ο Sartre υπερτονίζει την πλευρά της ελευθερίας που εξαναγκάζει τον άνθρωπο να δημιουργήσει τον μοναδικό εαυτό του, αντί απλώς να υφίσταται. Είμαστε καταδικασμένοι να είμαστε ελεύθεροι, να επιλέγουμε τον εαυτό μας, δημιουργικά ή καταστροφικά. Ακόμη και η αποφυγή του να πάρουμε θέση είναι μία θέση για την οποία έχουμε ακέραια την ευθύνη. Αποτελεί όμως στάση που μαρτυρεί έλλειψη αυθεντικότητας (Heidegger) ή κακή πίστη (Sartre).

 

  • Η ΚΑΤΑΚΤΗΣΗ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ

H ελευθερία δεν είναι κάτι που μας δίνεται, ούτε κάτι που κατακτούμε μιά για πάντα. Πρέπει συνεχώς να την διεκδικούμε. Γενικά η ελευθερία γίνεται αντιληπτή σε αντιδιαστολή προς την καταπίεση και τον καταναγκασμό, όταν αντιμαχόμαστε αντίξοες καταστάσεις και εμπόδια που βρίσκουμε μπροστά μας.

Ο Rollo May (Freedom and Destiny, 1981) παρατήρησε ότι η ελευθερία μας προσφέρει «δυνατότητες προσωπικής εξέλιξης και εμπλουτισμού της ζωής μας, αλλά και την επιλογή να αποσυρθούμε, να κλειστούμε στον εαυτό μας, να απαρνηθούμε ή και να εξουθενώσουμε τις δυνατότητες ανάπτυξής μας». Δηλαδή, το άτομο χρησιμοποιεί την ελευθερία του ακόμη κι όταν την αρνείται.

Ο May (1981) κάνει διάκριση μεταξύ της ελευθερίας της δράσης και της ελευθερίας της ύπαρξης. Η πρώτη μπορεί να μας αφαιρεθεί, ενώ η ελευθερία της ύπαρξης εξακολουθεί να υπάρχει και να στηρίζει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια ακόμη και σε συνθήκες στέρησης. Μάλιστα, φανερώνεται καθαρότερα όταν ο άνθρωπος έχει απομακρυνθεί από τις καθημερινές συνθήκες και μπαίνει σε έναν χώρο όπου συναντά τον εαυτό του. Οταν οι συνήθειες, οι ανέσεις και οι περισπασμοί παύουν να μας γεμίζουν, μπορούμε να έλθουμε πιό κοντά στην ελευθερία της ύπαρξής μας και να ακούσουμε τις φωνές της εφευρετικότητας και της δημιουργικότητας.

 

  • Η ΑΠΟΛΥΤΗ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ

Δεν υπάρχει απόλυτη ελευθερία. Η έννοια της αυθεντικής ελευθερίας δεν θα είχε κανένα νόημα αν ο άνθρωπος ήταν πάντα ελεύθερος να κάνει ό,τι ακριβώς θέλει και να επιλέγει ο,τιδήποτε επιθυμεί χωρίς κανέναν εξωτερικό ή εσωτερικό περιορισμό. Αντίθετα, ακριβώς όταν το άτομο αντιμετωπίζει και υπερβαίνει τα εμπόδια, είναι που νοίωθει ότι δρα ελεύθερα, με αξιοπρέπεια και υπευθυνότητα.

Δεν μπορούμε να αγνοήσουμε τις δυσκολίες και τις αντιξοότητες της ύπαρξης, ούτε να ακυρώσουμε τις ανάγκες, τους φόβους και τα πάθη μας. Προσπαθούμε όμως να τα τιθασσεύσουμε, βάζοντας όρια, και κρίνοντας τις επιθυμίες μας με γνώμονα τις αξίες μας και τις προσωπικές μας δυνατότητες.

Η απόλυτη ελευθερία, είχε πει ο Rollo May (Freedom and Destiny, 1981), είναι σαν ένα ποτάμι χωρίς όχθες. Δεν ελέγχεται η ροή των υδάτων, οπότε ξεχειλίζουν προς κάθε κατεύθυνση και χάνονται στην άμμο. Αντί να σπαταλάμε την ενέργειά μας δειλιάζοντας μπροστά στις δυσκολίες, οφείλουμε να δεχόμαστε την μοίρα μας και να επωμιζόμαστε τις ευθύνες μας (Man’s Search for Himself, 1953)

 

  • ΕΠΙΛΕΓΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ

Η ουσιαστική ελευθερία απαιτεί την αποδοχή και ενσωμάτωση τόσο των αρνητικών όσο και των θετικών συγκυριών της ύπαρξης είτε προκύπτουν από τις σχέσεις μας με τον έξω κόσμο, είτε αφορούν την ανάγκη σύνθεσης των δικών μας ικανοτήτων και αδυναμιών. Οφείλουμε να αποδεχθούμε τους περιορισμούς όσο και τις ευκαιρίες, τις χαρές και τις λύπες και να ψάξουμε να ανακαλύψουμε θετικές πλευρές «των πιο φοβερών και διφορούμενων πτυχών της ζωής» (Nietzsche, The Will to Power, 1895). Λ.χ. ο Nietzsche έλεγε ότι η αποδοχή του γεγονότος ότι θα πεθάνουμε «φέρνει τον θάνατο αρκετά κοντά ώστε να μας εμποδίζει να φοβόμαστε την ζωή».

Ταυτόχρονα δεν θα απαρνηθούμε ούτε θα καταπνίξουμε τις σκοτεινές πλευρές μας. Ακόμη κι αν μπορούσαμε να το κάνουμε, θα χάναμε κάτι από την ανθρωπιά μας και θα γινόμαστε ψεύτικοι και μη αυθεντικοί. Καλούμεθα, όμως, να τις ελέγξουμε έχοντας πλήρη επίγνωσή τους. Η ανθρώπινη φύση μας αποτελείται από «λαμπρότητα και σκοτάδι» (“the splendour and the darkness”, Nietzsche, The Will to Power, 1895)

Η ελευθερία, «πάντα ρει». Δεν μπορεί να μένει στατική διότι διαμορφώνεται συνεχώς μέσα από την ύπαρξή μας και τις συναλλαγές μας με τον κόσμο γύρω μας. Κάθε φορά που παίρνουμε μία σαφή θέση ή που αποφεύγουμε να την πάρουμε, κάθε μας επιλογή και απόφαση μας δίνει μία νέα ευκαιρία. Γίνεται μία δοκιμασία στην οποία μπορούμε να σταθούμε στο ύψος των αξιών μας, ή να λυγίσουμε. Η ανυπαρξία ορθής λύσης δημιουργεί υπαρξιακό άγχος που οφείλεται στην «παραζάλη της ελευθερίας» (Kierkegaard, 1844)

Ο άνθρωπος αντιμετωπίζει την ιδέα τού να «συναντήσει» την ελευθερία του με αμφιθυμία, διότι την φοβάται όσο και την αγαπά. Η μόνη σωτηρία είναι να αποδεχθεί το υπαρξιακό άγχος, κατανοώντας ότι αυτό φωτίζει τα ουσιαστικότερα χαρακτηριστικά της ύπαρξής του που είχαν καταχωνιαστεί στα σκοτεινά βάθη της ψυχής του.

Η ελευθερία όσο και η ύπαρξη κατακτώνται ξανά και ξανά. Το να είναι κανείς ελεύθερος σημαίνει να είναι ανοικτός στις προκλήσεις και έτοιμος να επεκτείνει τα όριά του. Χρειάζεται ευελιξία και θάρρος για να αναθεωρεί κανείς τις θέσεις του προκειμένου να τις φέρνει πιο κοντά στις αξίες του. Δεν είναι ποτέ ένα τέλειο ή τελειωμένο προϊόν, αλλά μια διεργασία εν εξελίξει.

Source: Maglo, D. (2000) Understanding Freedom. Journal of the Society for Existential Analysis, 11(2): 139-158

Η υπαρξιακή θεώρηση ποτέ δεν αρνήθηκε την ύπαρξη περιορισμών και εμποδίων. Ομως θεωρεί ότι οι άνθρωποι έχουν την δυνατότητα υπέρβασης των συνθηκών που υφίστανται:

 

  • Μεταβάλλοντας την στάση τους απέναντι στις συνθήκες που δεν μπορούν να αλλάξουν (Frankl)
  • Επιλέγοντας συνειδητά να δράσουν με άλλον τρόπο (Sartre)

To να έχουμε ελέυθερη βούληση σημαίνει ότι μπορούμε συνειδητά να προσδιορίζουμε:

 

  • το ΝΟΗΜΑ που δίνουμε στην ζωή μας, και άρα τις προτεραιότητες και τις αξίες μας
  • την ΣΤΑΣΗ που τηρούμε στις προκλήσεις και συνθήκες της ζωής μας (αντίξοες και ευχάριστες)
  • την ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ μας προς τους εαυτούς μας, τους άλλους και προς τον περιβάλλοντα χώρο

Η ελευθερία επιλογής κατ’ ανάγκην δημιουργεί προσωπική ευθύνη και αναπόφευκτα οδηγεί στο υπαρξιακό άγχος, διότι:

 

  • Μας βαρύνει η ευθύνη της σωστής (ή έστω τις βέλτιστης) επιλογής
  • Η κάθε επιλογή μας αποκλείει πολλές άλλες (Yalom)
  • Οι επιλογές μας συχνά επιδρούν και στους άλλους, αυξάνοντας το βάρος της ευθύνης μας (Sartre)

Παρότι έχουμε την δυνατότητα της επιλογής, συχνά αφήνουμε τα πράγματα να κυλούν χωρίς να παίρνουμε καμμία απόφαση ή θέση. Αυτό μπορεί να γίνει λόγω

 

  • άγνοιας ότι μπορούμε να προσδιορίσουμε την ζωή μας, να γίνουμε δημιουργοί του εαυτού μας ή, κατά τον Sartre, να γινουμε «θεοί».
  • αδράνειας αφήνοντας τον καταναγκασμό της καθημερινότητας να μας ναρκώνει, φράζοντας την συνειδητότητα με στείρες ασχολίες
  • ευθυνοφοβίας μεταθέτουμε την ευθύνη στους άλλους, αναζητούμε εξωτερική καθοδήγηση, ή κάτι δυνατότερο από τον εαυτό μας

Και τα δύο άκρα, ο απόλυτος ντετερμινισμός και η ψευδαίσθηση της απόλυτης ελευθερίας, χαρακτηρίζονται από έλλειψη αυθεντικό-τητας και οδηγούν σε μία ζωή ανούσιας μετριότητας και αποξένωσης από τον εαυτό μας, αντί μιάς ζωής που βιώνεται με θάρρος, δημιουργικότητα, ζωντάνια και πάθος.

ΔΕΝ ΕΧΩ ΚΑΜΜΙΑ ΕΥΘΥΝΗ

ΜΕΤΑΘΕΣΗ ΕΥΘΥΝΗΣ – Φταίνε οι συνθήκες, το παρελθόν, οι άλλοι, το DNA μου

ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΤΑΓΕΣ – Δογματισμός «Ετσι γίνεται πάντα», «Ετσι πρέπει»,

ΚΑΤΑΝΑΓΚΑΣΤΙΚΕΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΕΣ – Καταργούν την δυνατότητα επιλογής

ΣΤΑΣΗ ΘΥΜΑΤΟΣ – Είμαι ανήμπορος, αδύναμος, δεν έχω την δυνατότητα να δράσω

ΑΔΥΝΑΜΙΑ ΑΥΤΟΕΛΕΓΧΟΥ – «Εχασα τον έλεγχο», «Ημουν εκτός εαυτού»

ΕΙΜΑΙ ΑΠΟΛΥΤΑ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΓΙΑ Ο,ΤΙ ΜΟΥ ΣΥΜΒΑΙΝΕΙ

Σημειώσεις: Εύη Δάλλα

Σεμινάριο 2006-07 – Σημειώσεις Α4


SIGN IN

Forgot Password

X